در قرن بیست‌ویکم، دسترسی به اینترنت دیگر یک امتیاز نیست؛ بلکه بخشی از حقوق اساسی شهروندی در جامعه مدرن به شمار می‌آید. همان‌گونه که آموزش، بهداشت و امنیت برای همه شهروندان باید در دسترس باشد، دسترسی به اطلاعات نیز نمی‌تواند به کالایی ویژه برای گروهی خاص تبدیل شود. با این حال، روندی که در سال‌های اخیر در ایران شکل گرفته، تصویری متفاوت را به نمایش می‌گذارد؛ تصویری که در آن اینترنت به تدریج از یک حق عمومی به یک امتیاز طبقاتی تبدیل می‌شود.

مفاهیمی مانند «اینترنت پرو»، دسترسی‌های اختصاصی برای برخی نهادها و بحث سیم‌کارت‌های دارای سطح دسترسی متفاوت، همگی نشانه‌های شکل‌گیری چیزی هستند که می‌توان آن را «اشرافیت دیجیتال» نامید؛ وضعیتی که در آن برخی شهروندان به جهان متصل‌اند و برخی دیگر تنها نسخه‌ای محدود، ناقص و کنترل‌شده از آن را مشاهده می‌کنند.

*تجربه جهانی؛ جهان به کدام سو می‌رود و ایران به کدام سو؟*

در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته و حتی بخش بزرگی از کشورهای در حال توسعه، دولت‌ها تلاش می‌کنند شکاف دیجیتال را کاهش دهند. در کشورهای اسکاندیناوی، بخش بزرگی از خدمات عمومی بر پایه اینترنت آزاد و فراگیر طراحی شده است. در کشورهای اروپایی، دولت‌ها میلیاردها یورو برای افزایش دسترسی عمومی به اینترنت هزینه می‌کنند. حتی در بسیاری از کشورهای آسیایی، سیاست‌گذاران به دنبال رساندن اینترنت پرسرعت به دورافتاده‌ترین مناطق هستند.

هدف مشترک این کشورها روشن است: هرچه دسترسی شهروندان بیشتر باشد، اقتصاد پویاتر، دانشگاه‌ها کارآمدتر و جامعه رقابتی‌تر خواهد شد.

اما در ایران، به جای کاهش شکاف دسترسی، گاهی بحث بر سر نحوه توزیع دسترسی‌های ویژه میان گروه‌های مختلف است. در حالی که بسیاری از کشورها تلاش می‌کنند اینترنت را همگانی‌تر کنند، در ایران گاه این نگرانی مطرح می‌شود که اینترنت به حوزه‌ای برای اعطای امتیاز تبدیل شده است؛ امتیازی که همه شهروندان به طور برابر از آن برخوردار نیستند.

*بازگشت به منطق طبقات*

یکی از تلخ‌ترین جنبه‌های اینترنت طبقاتی آن است که منطق طبقات سنتی را به فضای دیجیتال منتقل می‌کند.

در گذشته، طبقات اجتماعی بر اساس زمین، ثروت یا قدرت سیاسی شکل می‌گرفتند. امروز اما اطلاعات به مهم‌ترین منبع قدرت تبدیل شده است. در چنین شرایطی، هر سیاستی که دسترسی به اطلاعات را میان شهروندان تفکیک کند، عملاً در حال خلق طبقات جدید اجتماعی است.

طبقه‌ای که به اینترنت کم‌محدودیت دسترسی دارد، سریع‌تر آموزش می‌بیند، فرصت‌های شغلی بیشتری پیدا می‌کند، ارتباطات گسترده‌تری می‌سازد و از تحولات جهان آگاه‌تر می‌شود. در مقابل، طبقه‌ای که با محدودیت‌های بیشتر مواجه است، ناخواسته از بسیاری از فرصت‌های علمی، اقتصادی و فرهنگی عقب می‌ماند.

*زنان؛ قربانیان خاموش شکاف دیجیتال*

برای بسیاری از زنان، اینترنت تنها وسیله‌ای برای سرگرمی یا ارتباط نیست؛ بلکه راهی برای عبور از محدودیت‌های اجتماعی و اقتصادی محسوب می‌شود.

هزاران زن از طریق آموزش آنلاین مهارت می‌آموزند، کسب‌وکار راه‌اندازی می‌کنند، زبان خارجی یاد می‌گیرند و وارد بازارهای جهانی می‌شوند. هرچه دسترسی محدودتر شود، این فرصت‌ها نیز کوچک‌تر خواهند شد.

اینترنت طبقاتی می‌تواند به شکلی نامرئی شکاف‌های جنسیتی موجود را عمیق‌تر کند؛ زیرا زنانی که از دسترسی‌های ویژه برخوردار نیستند، بیش از پیش از جریان دانش و فرصت‌های اقتصادی جهانی فاصله می‌گیرند.

*مردان و اقتصاد محدودشده*

برای میلیون‌ها نفر، اینترنت مستقیماً با نان سفره گره خورده است. برنامه‌نویس، مترجم، طراح، تریدر، تولیدکننده محتوا، فروشنده آنلاین و صدها شغل دیگر بدون دسترسی مناسب به اینترنت عملاً توان رقابت خود را از دست می‌دهند.

وقتی دسترسی به اینترنت به مجوز، سهمیه یا موقعیت اداری وابسته شود، موفقیت اقتصادی کمتر به استعداد و تلاش وابسته خواهد بود و بیشتر به میزان دسترسی افراد بستگی پیدا می‌کند. این دقیقاً نقطه‌ای است که عدالت اقتصادی آسیب می‌بیند.

*فرسایش اعتماد عمومی*

هیچ چیز به اندازه احساس تبعیض، اعتماد اجتماعی را نابود نمی‌کند.

اگر دسترسی آزاد و پایدار برای پیشرفت علمی و اقتصادی ضروری است، این ضرورت مختص گروه خاصی نیست؛ بلکه به کل جامعه تعلق دارد. جامعه‌ای که اطلاعات را میان شهروندان خود سهمیه‌بندی کند، ناخواسته در حال سهمیه‌بندی فرصت‌ها، پیشرفت و آینده است.

در نهایت، خطر واقعی اینترنت طبقاتی تنها کند شدن سرعت یا افزایش محدودیت‌ها نیست؛ بلکه عادی‌سازی این ایده است که برخی شهروندان سزاوار دسترسی بیشتر و برخی سزاوار دسترسی کمترند. این همان نقطه‌ای است که نابرابری از یک مشکل موقت به یک ساختار پایدار تبدیل می‌شود؛ ساختاری که اگر تثبیت شود، شکستن آن بسیار دشوار خواهد بود.

✍️ *محمدامین جعفری*

مقالات

همه‌ی مقالات